Ημερίδα Ένωσης Ελλήνων Φυσικών και Χαροκοπείου Πανεπιστημίου, 7/5 2010
Με θέμα την Τέχνη και το Περιβάλλον
Εισήγηση με τίτλο:  Διαθλάσεις

Νίκη Ρουμπάνη

Αν ορίσουμε τον Πολιτισμό, ως την απάντηση του ανθρώπου στο περιβάλλον, τότε η Τέχνη είναι ο διαχρονικός διάλογος μέσα από τον οποίο ο άνθρωπος διαμορφώνει την ύλη, δημιουργεί, διδάσκεται και καινοτομεί.
Γύρω μας υπάρχουν πολλά δίκτυα, δίκτυα οικογενειακά, γειτονιάς, θρησκείας, ασχολιών, μόρφωσης, εργασίας, δίκτυα με αγαθή αλλά και με κακοποιό επίδραση, δίκτυα επιφανειακών σουξέ και βαθύτερων αλλοιώσεων, δίκτυα συνδρομής και  αλληλεγγύης, ή απλά δίκτυα επιβολής εξουσίας.
Η συμβολή των δικτύων επικοινωνίας στην προσωπική μας εξέλιξη είναι σημαντικότερη από ποτέ, λόγω του ότι έρχονται στο σπίτι μας εύκολα, άλλοτε προσκεκλημένοι φίλοι κι άλλοτε απρόσκλητοι και βομβαρδίζοντάς μας με ερεθίσματα. Τηλέφωνα κινητά κι ακίνητα, τηλεοράσεις, διαδίκτυο, πληθώρα μυνημάτων. Τι από αυτά είναι ανάγκη και τι είναι θόρυβος;  Ποιά είναι δηλαδή αναγκαία και χρήσιμα και ποιά μια επικίνδυνη μόλυνση αισθήσεων και νου; Πως μας επηρρεάζουν;  Ποιοί οι αυτοματισμοί που δημιουργούνται, ποιές οι προκαταλήψεις; Πως βλέπουμε τα περιβάλλον και πως τον συνάνθρωπο εθισμένοι στα ρεάλιτι και στις περιηγήσεις πολυθρόνας; Τελικά τι πολιτισμό συν-διαμορφώνουμε;
Από την πλευρά της προσωπικής καλλιτεχνικής ωρίμανσης αλλά και από την πλευρά του έργου που ως εκπαιδευτικοί έχουμε πολλοί από εμάς, αυτός ο προβληματισμός σημαδεύει την κάθε μας μέρα. Για τους στόχους του συνεδρίου Τέχνη και Περιβάλλον, θα μοιραστώ κάποιες σκέψεις κι εμπειρίες σε σχέση με το παρακάτω ερώτημα: Πως κατορθώνει να επιβιώνει η τέχνη και μάλιστα να γίνεται ακόμα περισσότερο αναγκαία μέσα στις συνθήκες αυτές που ο άνθρωπος και το περιβάλλον συντρίβονται στον απόηχο λαμπρών φαρισσαϊκών αποφάσεων προστασίας τους ;
Η έννοια πολιτισμός περιλαμβάνει την συλλογικότητα, τους συνανθρώπους.  Ένας πολιτισμένος άνθρωπος εξακολουθεί να φέρει βεβαίως  τα σημάδια της αγωγής του και στην έρημο, αλλά αυτό που δεν επικοινωνείται δεν είναι πολιτισμός, είναι διαλογισμός, είναι ένας μονόλογος χωρίς ζύμωση από την συνάντηση με τον συνάνθρωπο.  Ο άνθρωπος αναζητάει το χνάρι του ανθρώπου για να δομήσει. Γιαυτό και αγαλιάζουμε όταν αρχαιολογικά ευρήματα μας δίνουν την ευκαιρία να διαλεχθούμε με πολιτισμό που προϋπήρξε, και που το θραύσμα του που ανακαλύφθηκε μας ανοίγει μια πόρτα για να επικοινωνήσουμε με κάτι χαμένο ως εκείνη την ώρα για εμάς. Ο πολιτισμένος μπορεί να υφίσταται μόνος του, ο πολιτισμός έχει ανάγκη διαλόγου.
Για να υπάρχει πολιτισμός χρειάζεται επίσης να υπάρχουν κοινωνικές αλληλεπιδράσεις που εμπνέουν στα άτομα μια εσωτερική- ανάλογη- ζύμωση.Η ζύμωση αυτή θέλει τον διάμεσο χρόνο ωρίμανσης όπως κι ένα καλό κρασί. Ο διάμεσος χρόνος είναι κάτι που κάνει τους καλλιτέχνες να λένε ότι ζωγραφίζουν, ακόμα κι όταν δεν ζωγραφίζουν, τους ποιητές να ‘συλλέγουν’ συγκινήσεις και να στοχάζονται τι ποίηση θα γράψουν, χωρίς μολύβι ή – σήμερα- υπολογιστή, τους μουσικούς να συνθέτουν νότες σφυρίζοντας που μετά εμφανίζονται ως υλικό επεξεργασίας.
Αυτό που ονομάζουμε έμπνευση είναι μια συγκίνηση. Η συγκίνηση, προϋποθέτει το συν- είτε είναι αποτέλεσμα των χρωμάτων της θάλασσας, είτε είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης συνεύρεσης.Το συν που πρϋπάρχει και το συν που θα υπάρξει δυνητικά, μέσα από την δημιουργική δραστηριότητα. Όσο κι αν οι δημιουργοί Τέχνης είναι άτομα, όσο κι αν η δημιουργία έχει μοναχικότητα,  δεν υφίσταται ‘εν κενώ’, είναι αποτέλεσμα επικοινωνίας. Προηγούμενη και προσδοκούμενη. Προηγούμενη ως μέρος μιας συγκίνησης και προσδοκούμενη ως ένα φαντασιακό κοινό. Το φαντασιακό κοινό που θα μοιραστεί το δώρο ενός έργου είναι ισχυρό κίνητρο, υπαγορεύει και μέσα και μορφή, και ανατροπές.
Η επικοινωνία σήμερα είναι εύκολη αλλά και με ένα πλούτο επιλογών που δεν έχει προηγούμενο στην ιστορία του ανθρώπου. Αυτή η πολυφωνία μπορεί όμως κι εύκολα να μετατρέπεται σε κακοφωνία όταν επικρατούν κανάλια παρερμηνείας που ισοπεδώνουν, δυσφημούν, αλλοιώνουν την οπτική. Για παράδειγμα, η δυσφήμηση που προηγήθηκε της εισβολής στο Ιρακ,ενός πανάρχαιου τόπου και πολιτισμού ο οποίος εμφανιζόταν απόλυτα δαιμονοποιημένος, όπως και σήμερα το Ιραν που εμφανίζεται απλοποιημένα ως μια φατρία φανατικών. Η δαιμονοποίηση της Αφρικής και των λαών της για την οποία κυρίως μιλούν αυτοί που δεν την γνωρίσαν ποτέ. Γνωρίζουμε τις μάσκες και την επίδραση που είχαν στον Πικάσσο αλλά τίποτα για την σύγχρονη- εκπληκτική- Αφρικανική Τέχνη ούτε την  επανάστασηστην παιδεία της Νότιας Αφρικής που ειρηνικά ανέτρεψε το πολύχρονο απαρχάϊντ και έφερε εκπληκτικά αποτελέσματα συνύπαρξης για λευκούς, ινδούς και τη μαύρη πλειοψηφία.
Ο ρόλος της Τέχνης είναι να ενοποιεί την λογική και το συναίσθημα, έτσι, όταν η τέχνη τίθεται στην υπηρεσία της διαστρέβλωσης και του φόβου, είναι τόσο επικίνδυνη όσο είναι αντίθετα γόνιμη και ενδυναμωτική όταν τίθεται στην υπηρεσία ειλικρινούς έκφρασης.
Ο τρόπος που βλέπουμε είναι αποτέλεσμα πολιτιστικών επιδράσεων. Ο τρόπος όμως που δημιουργούμε είναι αποτέλεσμα της προσωπικής μας ζύμωσης κι ευθύνης επιλογών. Βεβαίως δεν μιλώ καθόλου για στράτευση της Τέχνης σε πολιτικά ή άλλα ιδεολογήματα, ούτε για προσδοκούμενη αισθητική, τόσο ψεύτικη όσο το λάιφ- στάιλ που μας ποτίζουν. Μιλώ για την αυθεντικότητα της επικοινωνίας με τα προσωπικά μας μέσα. Για πρόσληψη μέσα από την προσωπική μας ευαισθησία, ζύμωση μέσα από την δική μας ψυχή κι επικοινωνία με τους συνανθρώπους σε ότι θεωρούμε πραγματικά κι άμεσα σημαντικό.Η ομορφιά είναι τόσο σχετική όσο η Γκουέρνικα του Πικάσσο. Το έργο που κοσμεί την αίθουσα του Συμβουλίου Ασφαλείας στον ΟΗΕ και που όπως έγινε γνωστό κάλυψαν προκειμένου να αποφασίσουν για την εισβολή στο Ιράκ.
Αν προσπαθήσουμε να  δούμε ως διαδικασία την καλλιτεχνική δημιουργία θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό  που  ωριμάζει ως δημιουργική δράση στο άτομο είναι το αποτέλεσμα μιας ‘διάθλασης’ που γίνεται μέσα από την μοναδική υποκειμενική αντίληψη αλλά και τις επικοινωνίες μας και που μας καλεί στη συνέχεια να δημιουργήσουμε και να δώσουμε το στίγμα της δικής μας αντίληψης και δημιουργίας στον περιβάλλοντα πολιτισμό.
Η εκπομπή αυτού του στίγματος είναι τόσο πολυδιάστατη όσο και η δημιουργία. Δεν είναι ούτε απλά διανοητική, ούτε απλά συγκινησιακή,  ούτε βεβαίως μια δεξιότητα στον χειρισμό μέσων, εργαλείων και αισθητικών οδών. Μπορεί να θαυμάσουμε την επιδεξιότητα και το γυμνασμένο σώμα μιας χορεύτριας, αλλά ξέρουμε ότι δεν είναι αυτό που την κάνει να χορεύει. Γνωρίζουμε την ελευθερία πνεύματος ως γενεσιουργό αιτία αλλά σκέτη η ελευθερία δεν συγκινεί, στην πραγματικότητα είναι ο ίδιος ο κίνδυνος του περιορισμού της που έχει γεννήσει αριστουργήματα τέχνης από ανθρώπους που διανοούνται ελεύθερα παρά τις  συνθήκες στραγκαλισμού της ελευθερίας που ίσως υφίστανται. Αυτός είναι και ο απελευθερωτικός ρόλος της τέχνης γιατί απειλεί το σκοτάδι και τους απειλούντες οπλίζοντας την κοινωνία με φως.
Επέλεξα αυτό τον όρο- διάθλαση- για να μπορέσω με κάποιο τρόπο να αποδώσω το ότι η υποκειμενική παραμόρφωση που υφίστανται όλα γύρω μας όταν περνούν μέσα στην δημιουργική προσωπική διαδικασία, δεν είναι χωρίς αξία. Αντίθετα είναι αυτή η παραμόρφωση που ψάχνει να αποδώσει την συγκίνηση. Η προσωπική μας σφαίρα παραμορφώσεων έχει αξία για κάποιον που αναγνωρίζει εκεί μέσα και δικά του σημάδια.
Όλοι γνωρίζουμε πως το κουτάλι μέσα στο νερό σε ένα μισογεμάτο ποτήρι είναι ολόκληρο ενώ δείχνει να είναι δυό κομμάτια.Η παραμόρφωση περνάει από το φίλτρο της εξοικείωσης με την αίσθηση πως όταν ανασύρουμε το κουτάλι, θα είναι ολόκληρο. Η Τέχνη ξαφνιάζει όχι γιατί λέει πράγματα που δεν γνωρίζουμε, αλλά ακριβώς γιατί ξεχωρίζει αυτά που γνωρίζουμε βαθειά μέσα μας και εκτιμάμε την αποκάλυψή τους με διάφορους τρόπους.Όσο υποκειμενικό κι αν είναι ένα έργο, η αξία του είναι στο καθρέφτισμα πολλών ψυχών μέσα στα ίδια νερά.
Μπορεί ο τρόπος που βλέπουμε να είναι αποτέλεσμα πολιτιστικών επιδράσεων, αλλά ο τρόπος που αντιδρούμε σε αυτά που βλέπουμε είναι η δική μας συμβολή στον πολιτισμό.Κι αυτό αποτελεί προϊόν προσωπικής ζωής και ζύμωσης.
Ο πολιτισμός δεν κρύβεται στα μουσεία και στις αίθουσες εκθέσεων, στα κέντρα με μουσική και παραστάσεις. Κρύβεται στην σκέψη και την δράση του καθενός μας, γιατί η μουσική γράφτηκε για τα αυτιά μας και οι πίνακες ζωγρφίστηκαν για τα μάτια μας ακριβώς για να  γεννηθεί μια σχέση, μια σχέση πολιτισμού.
Μια  χρήση της Τέχνης είναι ο παιδαγωγικός της και θεραπευτικός της ρόλος. Σαν παιδαγωγικό εργαλείο διδάσκει σύνθεση κι ανάλυση και εκπαιδεύει το χέρι και το μάτι  να ακολουθούν την σκέψη αλλά παράλληλα και τον λογισμό να αξιοποιεί αυτό που το μάτι, το αυτί, οι αισθήσεις πραγματώνουν ή συλλαμβάνουν. Ας μάθουμε από τα παιδιά.

Γράφουν στην αξιολόγηση του μαθήματος καλλιτεχνικών  13χρονοι μαθητές, απαντώντας στο τι έμαθαν και τι άλλο θάθελαν ακόμα που δεν έγινε:
Έμαθα να χειρίζομαι το μολύβι και τα χρώματα  και να δίνω ζωή στη ζωγραφιές, τις πολλές πλευρές της Τέχνης κι ότι η ζωγραφική είναι κάτι το μαγευτικό. Θα ήθελα να μάθω να δουλεύω με μελάνι και κάρβουνο και να κάνω πορτραίτα.-Καλυψώ

Έμαθα ότι υπάρχει άλλος ένας κόσμος τον οποίο ζωγραφίζω, εγώ βάζω τους δικούς μου κανόνες και τα δικά μου χρώματα.-Κωνσταντίνα

Έμαθα να σχεδιάζω τοπία, δέντρα κι άλλους τρόπους ζωγραφικής λίγο πιό σουρρεαλιστικούς που μου άρεσαν περισσότερο, μάλλον επειδή στα πραγματικά αντικείμενα δεν πολυπιάνει το χέρι μου. –Διονύσης

Έμαθα να καλλιεργώ τις σκέψεις μου και τα συναισθήματα μέσα από τις ζωγραφιές ... Οι ομορφιές των χρωμάτων μου γεννούν συναισθήματα καθώς προβάλλεται η Τέχνη μέσω της ζωγραφικής. Θα ήθελα να κάνουμε μια ομαδική εργασία.-Λαζάρ.

Έμαθα τον τρόπο να εκφράζω τα συναισθήματά μου πιο εξελιγμένα κι όμορφα, όχι παιδικά. Επιπλέον κατάλαβα ότι πρέπει σε κάθε μου ζωγραφιά να δίνω σημασία στις λεπτομέρειες και να ζωγραφίζω αβίαστα.- Κατερίνα- Μαρία

Έμαθα να εμπλουτίζω τη φαντασία μου και να ζωγραφίζω καλύτερα, Επίσης να σχεδιάζω περίπλοκα πράγματα και το σημαντικότερο πως η Ζωγραφική δεν είναι απλά ένας τρόπος να περνάμε την ώρα μας αλλά μια εσωτερική ευχαρίστηση η οποία αναδεκνύεται που επίσης θέλει συγκέντρωση- Χριστιάνα

Έμαθα να συνθέτω χρώματα με ένα ωραίο και ονειρεμένο τρόπο.Θα μου άρεσε να πηγαίναμε στο εργαστήριο για να μπω στην ατμόσφαιρα της Τέχνης.-Παναγιώτης

Έμαθα να συνθέτω, να σχεδιάζω και να μπορώ να καταλαβαίνω τη σημασία που έχει κάθε έργο, Ακόμα έμαθα να εκφράζω τα συναισθήματά μου μέσα από τη ζωγραφική. Θα ήθελα να πηγαίναμε μια εκδρομή για να ζωγραφίζαμε έξω.-Τζενσίλα

Θάθελα να κάνουμε περισσότερο μάθημα- Βασίλης

Θα ήθελα να διοργανωθεί εκδρομή σε έκθεση για να εμπνευστώ από άλλους καλλιτέχνες.-Σωτήρης

Έμαθα πάρα πολλά, Πως να ζωγραφίζω καλύτερα, διάφορα τρικ με τα οποία οι ζωγραφιές μου θα γίνονται περισσότερο ενδιαφέρουσες. Έμαθα να βλέπω μια εικόνα με άλλο μάτι. Θα ήθελα να κάνουμε ομαδικές δημιουργίες . Επίσης να βγαίνουμε περισσότερο  όλοι μαζί έξω να ζωγραφίσουμε.-Ελένη.

Έμαθα να συνδυάζω χρώματα και σχήματα, να κάνω ολοκληρωμένες ζωγραφιές και να καλλιεργώ τη Φαντασία μου. Θα ήθελα να γίνουν περισσότερες οι ώρες την εβδομάδα που να ασχολούμαστε με τα καλλιτεχνικά. –Ζωή