Επανένταξη  κοινωνικά  αποκλεισμένων  νέων   με όχημα την Τέχνη , την κατασκευή ‘Κουτσούνας’- παραδοσιακής κούκλας και τον Μύθο

Νίκη Ρουμπάνη

Κούκλες, πλαγγόνες, κουτσούνες, μαριονέττες. Σε κάθε γωνιά της γης υπάρχουν μέσα στα παιδικά όνειρα και συνοδεύουν τους ανθρώπους ως τα γηρατειά. Οι κούκλες είναι αναπαραστάσεις της ανθρώπινης μορφής, σημαντικές στην κοινωνικοποίηση των παιδιών αλλά και με ένα σημαντικό ρόλο στην λατρεία και στην ανακούφιση ψυχικών τραυμάτων, ως όχημα τρυφερότητας και ως σιωπηλοί ακροατές του ανθρώπινου πόνου. Εντυπωσιακό είναι  πώς από τα παιχνίδια που και σήμερα είναι τα πλέον αγαπητά στα παιδιά, η μπάλα, η κούκλα, και η κούνια (αιώρα) υπήρχαν σχεδόν παντού, σε όλους τους λαούς, εδώ και χιλιάδες χρόνια. 
Πόσο παλιά μπορεί να είναι η ιστορία της κούκλας;  H απάντηση βρίσκεται μόλις 25.000 χρόνια πριν ! Εκεί θα συναντήσουμε την Αφροδίτη του Βίλεντορφ . Πρόκειται για ένα ειδώλιο που μάλλον συμβόλιζε την γονιμότητα . Είναι μια ολοστρόγγυλη γυναικεία μορφή με βαριά στήθη.
Έχει συγγένεια  η Αφροδίτη του Βίλεντορφ με την κούκλα παιχνίδι διότι τα παιδιά παντού και πάντα μεγαλώνουν παίζοντας . Επειδή δεν εκφράζονται εύκολα με τα λόγια το παιχνίδι αποκτά για αυτά ζωτική σημασία , αφού μέσα από αυτό δοκιμάζουν τις δυνατότητες τους, κοινωνικούς ρόλους και τρόπους επικοινωνίας.
Στα μουσεία μας βρίσκονται μικρές πλαγγόνες από πηλό
Πάντα υπήρχε στις αναπαραστάσεις / κούκλες μια μορφή λατρευτικής και μυστηριακής ιδιότητας. Κούκλες μικρές ή αγάλματα μεγάλα. Μικρά ειδώλια υπήρχαν σε όλες τις γύρω από τη Μεσόγειο  αρχαίες θρησκείες. Έμπαιναν στους τάφους ως συντροφιά αδικοχαμένων παιδιών αλλά και ως συντροφιά ενηλίκων. Τα αγάλματα- λέξη που σημαίνει αναπαράσταση που εξυψώνει, γεμίζει αγαλλίαση, είναι αναπαραστάσεις του θείου. Στην Ανατολική, Ορθόδοξη Χριστιανική πίστη απαγορεύτηκαν λόγω παραπομπής στους αρχαίους θεούς, παρέμειναν όμως στην Δύση, στο Καθολικό δόγμα. Το Βουντού ως ανιμιστική θρησκεία όπου οι πρόγονοι παίζουν σημαντικό ρόλο, στηρίζεται στην ευλογία ή την κατάρα και την αναπαράσταση της ανθρώπινης μορφής. Οι απόγονοι γηγενών πληθυσμών  της Αμερικής είχαν μικρά κουκλάκια που άκουγαν τα προβλήματα των κατόχων το βράδυ στο κρεβάτι κι ως το πρωί τα ‘γιάτρευαν’.
Στην αρχαία Ελλάδα η κούκλα ονομάζονταν ‘πλαγγόνα’. Στο Βυζάντιο ονομαζόταν νέννος ή νιννί. Η πλαγγόνα προέρχεται κατά πάσα πιθανότητα από την θρησκευτική λατρεία των Δαιδάλων. Ήταν αρχικά  ειδώλια που τα πρόσφεραν στην γιορτή των Δαιδάλων, μια πανάρχαια τελετή που γίνονταν στις Πλαταιές της Βοιωτίας από την εποχή της μητριαρχίας. Επίσης τις χρησιμοποιούσαν και σε τελετές μετάβασης όπως αυτή της ενηλικίωσης και του θανάτου. Και σήμερα σε πολλές περιοχές οι κούκλες προσφέρονται ως δώρο σε σημαντικές περιστάσεις, γενέθλια, Χριστούγεννα, κλπ.
Οι πλαγγόνες στην αρχή  φτιάχνονταν στο σπίτι από ύφασμα , ξύλο , κόκαλο ή πηλό ή σύνθετα υλικά . Στη συνέχεια δημιουργήθηκαν μικρές βιοτεχνίες που κατασκεύαζαν πλαγγόνες από πηλό ή κερί . Οι τεχνίτες ονομάζονταν κοροπλάστες. Στη νεότερη Ελλάδα οι μητέρες έφτιαχναν στα παιδιά τους κούκλες από στάχυα , κουρέλια , ζυμάρι ή κάλτσες παραγεμισμένες με άχυρα. Σε μερικές περιοχές έκαμαν κούκλες από τσουβάλια , από καλαμπόκι ή από την πρώτη πάνα της κόρης . Αλλού έφτιαχναν κούκλες από κουκούλι μεταξοσκώληκα που το έντυναν με χρωματιστά χαρτιά . Την περίοδο της τουρκοκρατίας ο  βοσκός σκάλιζε μια κούκλα – την κουτσούνα – η οποία κρατούσε συνήθως στα χέρια της κάποιο σύμβολο χριστιανικής λατρείας. Αυτή την χάριζαν στις κόρες τους σαν φυλαχτά για το κακό και τις ασθένειες. Κουτσούνες ονόμαζαν στη Χίο και σε άλλα μέρη και τη Πασχαλινή ανθρωπόμορφη κουλούρα που ζύμωναν για τα παιδιά κι αυτά  την πήγαιναν  στην εκκλησία και μετά την έτρωγαν.   Οι μητέρες και σήμερα ντύνουν αγορασμένες κούκλες με τα κοριτσάκια αλλά η ίδια συνεργασία στοργής απουσιάζει συνήθως από τις σχέσεις με τα αγόρια. Υπάρχουν και κούκλες –ζώα σε διάφορες μορφές και μεγέθη, ευχάριστα στην αφή και συχνά ντυμένα με ρούχα ανθρώπινα. Η κούκλα όμως με τη μορφή μικρού ζώου διαφέρει από την ανθρωπόμορφη κούκλα που ταυτίζουμε πολύ περισσότερο με τον εαυτό μας, τους γονείς, τους φίλους, τα πρότυπα μίμησης. Το εμπόριο σε μεγάλο βαθμό καθορίζει τα γούστα: Τα μαγαζιά είναι γεμάτα κούκλες ροζ για κοριτσάκια και τέρατα καλόβολα ή κακόβουλα για αγοράκια, υπαγορεύοντας τα σύγχρονα πρότυπα  δύναμης- Σούπερμαν, Νυχτερίδας, Τέρατα Της Γης. Οι γονείς έχουν ένα ρόλο διαμεσολαβητή μεταξύ της εικόνας του αντικειμένου και του ρόλου που το παιδί του αναθέτει. Αυτό το σημαντικό ρόλο τον έχει κι ο δάσκαλος, αν και συχνά ούτε οι γονείς , ούτε οι δάσκαλοι τον αντιλαμβάνονται.

Οι Κουτσούνες ως παιδαγωγικό και θεραπευτικό μέσο

Οι περισσότερο πρόσφατες χειροποίητες κουτσούνες είναι φτιαγμένες από υπόλοιπα υφασμάτων και ζωγραφισμένες και υπήρχαν από τότε που η βιομηχανική κούκλα δεν δέσποζε στα μαγαζιά, μερικές φορές προχειροφταγμένες κι άλλοτε με φροντίδα κι αγάπη εργόχειρου. Πάντα όμως, φτωχικά ή προσεχτικά στολισμένη, ήταν  βασίλισσα στην παιδική αγκαλιά που την προστάτευε.
Σε άτομα που έχουν υποφέρει από σωματική βία η κούκλα μπορεί να είναι ένα όχημα ονείρου, ένα αισθητικά καταπραϋντικό και ανακουφιστικό αντικείμενο που είναι δυνατό να  βοηθήσει να δημιουργηθούν ξανά χαμένες αναπαραστάσεις στοργής και τρυφερότητας, εκεί που η αγκαλιά μετατράπηκε σε βία.
Ιδιαίτερα όπου η βία έχει βλάψει τη σχέση του ανθρώπου με τον εαυτό, η κατασκευή κούκλας μπορεί να έχει το ρόλο αναγέννησης του εαυτού.
Η κούκλες θεραπεύουν. Υπάρχουν διάφορες εφαρμογές στηριζόμενες στις κούκλες.

  Εικόνα: Σε πρόγραμμα στήριξης παιδιών με ΑΙDS δημιουργήθηκε στη Μποτσουάνα η κούκλα Χόουπ, (ελπίδα) και οι φίλες της, από τα ίδια τα παιδιά, ως όχημα επανένταξης κι αποφυγής του στιγματισμού, αλλά κι ενημέρωσης- πρόληψης.

Παιδιά με αυτισμό, παιδιά με προβλήματα προσαρμογής έχουν εξαιρετική ωφέλεια από τις κούκλες ως θεραπευτικό- εκφραστικό μέσο.  Άτομα που πάσχουν από ψυχοσωματικά νοσήματα επίσης μπορεί να έχουν ανακούφιση από το να αφιερώνουν χρόνο στην κατασκευή μιας κούκλας, το ντύσιμό της, την τοποθέτησή της στο χώρο. Ιδιαίτερα για τους άνδρες η κούκλα μπορεί να σημαίνει υπερβάσεις φόβων κι έκφραση αναγκών γιατί στερήθηκαν το παιχνίδι μαζί της για λόγους που υπαγορεύονται από  κοινωνικά υφιστάμενα ταμπού- π.χ. τα αγόρια δεν παίζουν με κούκλες . Για εκπαιδευτικούς σκοπούς, η επικοινωνία των αγοριών με το αντικείμενο, κούκλα αγόρι , που προσωποποιεί  δικά τους όνειρα και φόβους μπορεί να βοηθήσει στην έκφραση βαθύτερων συναισθημάτων τα οποία κρύβουν, όπως αισθήματα πόνου,  τρυφερότητας, προστασίας αλλά κι αναζήτησης προστασίας, που συχνά αποτελούν μπλοκαρισμένα τοπία για το κοινωνικό φύλο των ανδρών με ολέθριες συνέπειες στην εξέλιξη της αντοχής τους στον πόνο και το θυμό όταν ενηλικιωθούν.

Το πρόγραμμα του Δικτύου Γυναικών και οι κούκλες .

Το Δίκτυο Γυναικών Ευρώπης είναι , Σωματείο μη κερδοσκοπικό, που λειτουργεί  γύρω από τα θέματα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων από το 1983 και με καταστατικό στην Ελλάδα από το 1991. Το Δίκτυο Γυναικών Ευρώπης- λειτουργεί καθημερινά την γραμμή ΣΟΣ ‘Δίπλα σου’, στο 800 11 88 881. Λειτουργεί επίσης την γραμμή  κατά της Σωματεμπορίας στο 800 11 14 400 και τέλος την Τράπεζα Εθελοντικού Χρόνου στο 210 9700814. Πλαισιώνεται από εθελοντές κι εθελόντριες με διάφορες ειδικότητες για τις δράσεις του.
Μέσα από τις Γραμμές ΣΟΣ του Δικτύου Γυναικών στηρίζουμε και φιλοξενούμε νέες θύματα βίας και σωματεμπορίας και προσπαθούμε να τους προσφέρουμε δυνατότητες επανένταξης και επαγγελματικού προσανατολισμού. Μερικές από αυτές τις νέες φιλοξενούνται στον ξενώνα μας για χρονικά διαστήματα που κυμαίνονται από μερικούς μήνες ως περισσότερο, ανάλογα με τον χρόνο αποκλεισμού τους και το νεαρό της ηλικίας τους . Κάποιες από αυτές είναι μητέρες με παιδιά. Στηρίζουμε επίσης σε συνεργασία με άλλους οργανισμούς και νέους άνδρες, θύματα βίας και σωματεμπορίας, ιδιαίτερα αν δεν έχουν καθόλου οικογένεια υποστήριξης.
Έχουμε διαπιστώσει πως μέσα από την Τέχνη και τις πολιτιστικές δράσεις προάγονται η κοινωνικοποίηση και η ένταξη αλλά και γνώσεις ζωής. Προάγονται επίσης και οι σχέσεις των δύο φύλων για άτομα, ιδιαίτερα σεξουαλικά κακοποιημένων νέων γυναικών, που ως τώρα γνωρίζουν μόνο αρνητικές συμπεριφορές και βία, με την επικοινωνία εθελοντών και θυμάτων σε μια δημιουργική συνεργασία.
Τέλος μας δίνεται η δυνατότητα διαπολιτισμικής συνεργασίας με την παρουσίαση κουκλοθεάτρου βασισμένου σε παραδοσιακό και σύγχρονο μύθο από διάφορες περιοχές και χώρες.
Οι ανάγκες των κοινωνικά αποκλεισμένων νέων, γυναικών και ανδρών  που λαμβάνουμε υπόψη μπορούν περιληπτικά να περιγραφούν ως εξής:
 Ανάγκη    για την ενδυνάμωση προσωπικής και κοινωνικής ταυτότητας . Να  γνωρίσουν  τον  εαυτό  τους , τις εσωτερικές τους συγκρούσεις και  να  αναθεωρήσουν  την  σχέση  με  το  σώμα  τους, να αντιληφθούν  τις  πνευματικές  τους  δυνατότητες
 Ανάγκη  να  γνωρίσουν  το κοινωνικό χώρο που τους / τις πλαισιώνει, την  τοπική κι ευρύτερη κοινωνία  και  τους  διάφορους θεσμούς π.χ. επιμόρφωσης, υγείας,  υποστήριξης και επαγγελματικού προσανατολισμού, για  να  μπορέσουν  να  ενταχθούν και να ζήσουν  σε  περιβάλλον  ασφάλειας  μετά  τις  τραυματικές  εμπειρίες  τους. Αυτό διευκολύνεται  και γίνεται εύληπτο με την μυθοπλασία.
 Ανάγκη εκπαίδευσης σε «δεξιότητες ζωής»  .
 Ανάγκη για δραστηριότητες δόμησης ενός κοινού οράματος. Ανάγκη  απόκτησης  γνώσεων  που  συνδέονται  με  την  δημιουργία  ενός  προσωπικού  ‘’ πλάνου  ζωής ‘’ που  θα  τις  βοηθήσει  να  συνέλθουν  από  το   μετατραυματικό  σοκ.
Ανάγκη  ένταξης  σε  κοινωνικές  ομάδες  ενδιαφερόντων  μέσα  από  μαθήματα  επιμόρφωσης.

Πρόγραμμα 2008-2009

 Αποφασίσαμε στην οργάνωσή μας την πραγματοποίηση μιας σειράς καλλιτεχνικών, πολιτιστικών- ψυχοθεραπευτικών δράσεων* για την ικανοποίηση αυτών των αναγκών στα πλαίσια της προώθησης ενός οράματος ισότητας και ειρήνης για κοινωνικά αποκλεισμένους νέους.
Οι δράσεις αυτές  περιλαμβάνουν:

• Επιμορφωτικά  σεμινάρια  σε  εθελοντές  και  στελέχη  για  στήριξη  και κοινωνική πλαισίωση των κακοποιημένων νέων που φιλοξενούνται από το Δίκτυο και εθελοντές μας, ή υποστηρίζονται από εμάς .

• Δημιουργία εργαστηρίου κούκλας, κουκλοθεάτρου, μυθοπλασίας, με αναφορές σε παραδοσιακό παραμύθι και παραμύθια για παιδιά, με ειδικούς  εκπαιδευτές .

• Επισκέψεις  σε  παραστάσεις και καλλιτεχνικά εργαστήρια/ φορείς.
Δράσεις παρουσίασης, εγκαταστάσεις, βίντεο, κλπ,  με στόχο την κοινωνικοποίηση των αποκλεισμένων νέων.

Δίπλα μας βρίσκονται εικαστικοί καλλιτέχνες που ενδιαφέρονται να συνεργαστούν για να δημιουργήσουμε μαζί με τις νέες που φιλοξενούμε και όσες υποστηρίζουμε, εγκαταστάσεις, βίντεο, εικόνες, έτσι που οι κούκλες μας να εκφράσουν σχέσεις να πουν ιστορίες και όνειρα, να γίνουν μια γέφυρα από κοινωνικά αποκλεισμένα άτομα προς τον κόσμο και τη ζωή.

*Τις δράσεις αυτές χρηματοδοτεί η Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς.

Απόψεις και σχόλια από «παραμυθάδες»

Στ. Πελασγός, επαγγελματίας ιστορητής

Η «Κιβωτός»

«Θυμάμαι πάντα τα παιδιά που συμμετείχαν στα εργαστήρια αφήγησης και μυθοπλασίας, τα οποία είχα δημιουργήσει στον Βόλο. Πριν από το τέλος κάθε συνάντησης φτιάχναμε μια «Κιβωτό». Κουβαλούσαν μαξιλάρες και φτιάχναμε έναν κύκλο. Στο κέντρο έβαζαν ένα μικρό αμπαζούρ που μας φώτιζε. Οταν καθόμασταν μέσα στην «Κιβωτό», για να πούμε και να ακούσουμε ιστορίες, νιώθαμε απόλυτα προστατευμένοι και ξεκομμένοι από τον γύρω κόσμο, βυθιζόμασταν σε μια αίσθηση ασφάλειας και τρυφερότητας αληθινά «παραδείσια». Η ονομασία «Κιβωτός» δόθηκε αυθόρμητα στον κύκλο αυτό από ένα κοριτσάκι και υιοθετήθηκε αυτόματα από όλη την ομάδα. Το σύμβολο της «Κιβωτού» ήταν απόλυτα ταιριαστό, αν θέλουμε να το αναλύσουμε. Η κιβωτός προστατεύει τη ζωή από τον κατακλυσμό, τη συμφορά και το θάνατο. Προστατεύει την ατομικότητα, τις προσωπικές σχέσεις εντός της κοινότητας από την αδιαφοροποίητη πλημμύρα του έξω κόσμου. Η κιβωτός προστατεύει τη διαφορετικότητα και την ποικιλία. Μέσα της υπάρχουν γέροντες, ενήλικες, νέοι και παιδιά, ζώα μικρά και μεγάλα, πουλιά, έντομα. Ολη η ποικιλία της ζωής συνυπάρχει μέσα της με ισότητα και αρμονία. Η κιβωτός είναι προσωρινή. Δεν μας αποκόπτει από την πραγματικότητα, δεν μας φυλακίζει αιώνια με την προστασία της, δεν μας κακομαθαίνει. Προσφέρει καταφύγιο και ανάπαυση για όσο διαρκεί η συμφορά και μας προετοιμάζει για να βγούμε έξω μόλις τελειώσει η καταιγίδα και τραβηχτούν τα νερά, για να συνεχίσουμε τη ζωή μας («Τα μυστικά του παραμυθά» (εκδ. Μεταίχμιο).

Σάσα Βούλγαρη, παραμυθού

Παιδιά και παραμύθι
Είναι σημείο των καιρών να θεωρούμε τα παραμύθια παιδικό είδος. Ολοι έχουμε ανάγκη τις ιστορίες. Επειδή όμως τυχαίνει να είμαι και ψυχοπαιδαγωγός και να έχω δουλέψει με όλες τις ηλικίες καθώς και με ειδικές ομάδες, είμαι απόλυτη σε ένα πράγμα: όταν κάποιος θέλει να αφηγηθεί επαγγελματικά σε παιδιά, θα πρέπει με ένα τρόπο να έχει τις γνώσεις για να το κάνει. Το παραδοσιακό υλικό είναι λιτό και απλό, όχι όμως απλοϊκό. Και όταν κάποιος δε γνωρίζει πώς να το χειριστεί υπάρχει περίπτωση να κάνει λιγότερο ή περισσότερο κακό.

Εφη Πυρπάσου, συγγραφέας

Ο παππούς μου
Οταν ήμουν μικρή επειδή φοβόμουν να κοιμηθώ μόνη μου πήγαινα στο δωμάτιο του παππού μου και του ζητούσα, απαιτούσα σχεδόν, να μου πει παραμύθια. Κι εκείνος δεν ήξερε για πρίγκιπες και νεράιδες και μου έλεγε ιστορίες από την κατοχή, τον εμφύλιο, το αντάρτικο. Ιστορίες με θανάτους, στερήσεις, φυλακίσεις, εξορίες που έβγαζαν όμως ταυτόχρονα βαθιές ανθρωπιστικές αξίες, αλληλεγγύη, συντροφικότητα, αξιοπρέπεια. Μου αφηγούνταν πράγματα αληθινά, σκληρά και την ίδια στιγμή μου έδινε δύναμη, μου υποσχόταν μέσα απ’ τις αφηγήσεις του αυτές ότι ο κόσμος μπορεί να κερδηθεί.